Coğrafi konum
Atabey, Isparta il merkezinin kuzeyinde yer alır; kuzeyinde Senirkent ve Uluborlu, batısında Gönen, güneyinde Isparta merkez ilçe, doğusunda Eğirdir bulunur. Yüzölçümü Isparta Valiliği ile İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün sayfalarında 202 km² olarak verilir. İlçenin kuzey ve batı kesimini Barla Dağı engebelendirir; Atabey Belediyesi ise aynı dağı ilçenin kuzeydoğusunda konumlandırır ve 'Gelincik Dağı' ya da 'Gelincik Ana' adıyla, 2734 metre yükseklikle anar. [1][2][8]
Barla Dağı'nın güneyinde 1.000-1.500 metre yüksekliğinde, yer yer çayır otlarıyla kaplı platolar uzanır. Güneyde, Isparta Ovası'nın kuzeye doğru uzantısı olan ve denizden 959 metre yükseklikteki Bozanönü Ovası'nın bir bölümü ilçe sınırları içinde kalır; bu ova Isparta Ovası'ndan Araptepe, Bozanönü, Erenler ve Çeşme tepeleriyle ayrılır. Dağların eteklerinde meşe korulukları bulunur. İklim Akdeniz ile karasal iklim arasında geçiş özelliği gösterir ve ortalama yağış 330 kg/m² olarak kaydedilmiştir. [1][2]
Kısa tarihçe
İlçedeki bilinen en eski yerleşim izi, Isparta Valiliği'ne göre Erken Kalkolitik malzeme veren Pembeli Höyük'tedir. Harmanören (Göndürle) köyündeki höyükte son Kalkolitik'ten MÖ 1000'lerin sonuna uzanan kesintisiz bir iskân saptanmış, bu tablo 1993'te Prof. Dr. Mehmet Özsait'in yürüttüğü kazılarla ortaya çıkarılmıştır. Aynı köydeki Göndürle I Höyük Mezarlığı'nda 1989'dan beri kurtarma kazısı sürdürülmekte; küp mezarların İlk Tunç Çağ II ile Orta Tunç Çağ başı arasında, MÖ 2700/2600-1900/1800 aralığında kullanıldığı belirlenmiştir. [1][2][4]
Antik çağda Agrai (Agrae, Agpia) adıyla anılan yerleşim bugünkü ilçe merkezinin altında kalmıştır; birkaç mimari parça dışında kalıntısı yoktur. Bizans döneminde Agrae, Bayat Köyü yakınındaki Seleukeia ile birlikte bir piskoposluk merkezi olarak kayıtlıdır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ayrıca ilçe merkezinin kuzeybatısında, Kapıcak Köyü yakınında Parlais ile Prostanna'nın sınırlarını belirleyen bir yazıt bulunduğunu ve köy içinde 'Kelian' adlı küçük bir yerleşme tespit edildiğini yazar. [1][2][4]
Yörenin Bizanslılardan alınış tarihi için üç resmî kaynak üç ayrı yıl verir ve bunlar bağdaştırılamaz: Isparta Valiliği 1204'te III. Kılıç Arslan zamanındaki fethin ardından Gazi Ertokuş Bey'in aldığını, Atabey Belediyesi 1205'te I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in başkomutanı Mübarizeddin Ertokuş'un aldığını, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise 1224'te Alâeddin Keykubat'ın subaşısı Mubarizüddin Er-Tokuş'un aldığını yazar. Üzerinde uzlaşılan tek tarih, Ertokuş'un medreseyi H. 621 / M. 1224'te yaptırdığıdır. Osmanlı döneminde Atabey 1478, 1501, 1522 ve 1568 kayıtlarında Eğirdir'e bağlı bir nahiye olarak geçer ve 16. yüzyılda Hamit Sancağı'ndaki on altı pazaryerinden biridir. [1][2][3][6][9]
Cumhuriyet döneminde ilçenin adı 1926'da TBMM kararıyla Atabey olmuş, yerleşim 1953'te bucak, 1 Nisan 1960'ta ilçe statüsü kazanmıştır; 1 Nisan 1960 tarihi Wikidata kaydında da aynı biçimde geçer. Atabey Belediyesi belediye teşkilatının 1908'de kurulduğunu aktarır. Belediye sayfası 'Atabey' adını, Selçuklu sultanlarının vali, vezir ya da şehzade eğiticilerine verdiği unvana bağlar; bu açıklama tek kaynağa dayanır. [2][6][10]
Görülebilecek yerler
- Ertokuş Medresesi (Ertokuş Külliyesi) — medrese · Kitabesine göre 621 (1224) yılında Abdullah oğlu Ertokuş tarafından yaptırılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi yapıyı külliye olarak tanımlar: medrese, batı cephesine bitişik türbe ve doğusundaki cami; ayrıca özgün tasarımda bir hamam ile sonradan yenilenmiş bir çeşme bulunduğu düşünülmektedir. Kurum sayfaları yapıyı medrese, türbe ve avlulardan ibaret sayar. Medrese kapalı avlulu tiptedir; iç avluda havuz ve üstünde ortası açık bir kubbe vardır, taş mihrabı yerinde durur. Taşları Agrai ve Seleukeia Sidera harabelerinden getirilmiştir. Türbe sekizgen prizma gövdelidir, içten kubbe dıştan piramidal külâhla örtülüdür. Yapının XVII. yüzyıl başlarına kadar faal olduğu anlaşılmaktadır; 1993'te restore edilmiştir. [1][2][3][7][9]
- Seleukeia Sidera — antik kent · Bayat Köyü yakınındadır; kaynaklar kentin yönünü köye göre farklı verir. Kurucusu için iki kaynak I. Seleukos Nikator (MÖ 312-280) ya da oğlu I. Antiokhos Soter (MÖ 280-261) diye seçenekli yazarken bir kaynak kesin olarak I. Antiokhos Soter'i gösterir. Kentin adı Claudius döneminde Claudia Seleukeia olmuş, 'demir' anlamına gelen Sidera eki ise MS 7. yüzyılda yaşayan Hierokles tarafından, diğer Seleukeia'larla karışmaması için eklenmiştir. Alanda akropol, sur duvarları, tonozlu yan girişi sağlam kalmış bir tiyatro, akropolün güneybatısında Hellenistik döneme ait bir tapınak, ana kayaya oyulmuş basamaklı merdiven ve tünelle ulaşılan bir sarnıç ile 'Hatıllı Yapı' ve 'Oval Yapı' olarak adlandırılan mekânlar vardır. [1][2][4]
- Sinan Camii (Kurşunlu Camii) — cami · Isparta Valiliği'nin sayfasına göre 1591'de yapılmıştır; tek kubbelidir ve kubbesi kurşun kaplıdır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü camiyi ilçenin başlıca kültür varlıkları arasında sayar, yapım tarihi vermez. [1][2]
- Feyzullah Paşa Camii — cami · 1645-1648 arasında yapılmış, üstü toprak dam olan yapı 1924'te yıkılıp yeniden inşa edilmiş; bu sırada ahşap sütunlar ve tahta işlemeler yeniden kullanılmış, sağlam olan tuğla minare bırakılmıştır. Minarenin kuzeye bakan pabuç kısmında, minarenin Mehmed Uşşaki tarafından imar edildiğini anlatan 1861 tarihli bir kitabe bulunur. [1]
- Harmanören (Göndürle) Höyük Mezarlığı — höyük · İlçenin başlıca arkeolojik alanıdır; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü burada 41 küp mezarın ortaya çıkarıldığını, ören yerleri sayfası ise alanın ilde açığa çıkarılan ilk İlk Tunç Çağ mezarlığı olduğunu yazar. [2][4]
- Süleyman Demirel Demokrasi ve Kalkınma Müzesi — müze · İslamköy'dedir; külliye biçiminde, 16.000 m² alan üzerine kurulmuş olup cami, ana müze binası, kütüphane, lojman ve depo binalarından oluşur. Ziyaret saatleri ve bağlı olduğu kurum resmî kaynaklarda bulunamadığı için verilmemiştir. [1]
- Delikönü Mağarası — mağara · İl mağara envanterinde Atabey ilçesine kayıtlı mağara; konumu ve ölçüleri envanterde verilmemiştir. [5]
Üretim, yemek ve kültür
Isparta Valiliği, Atabey'de özellikle İslamköy'deki gül bahçelerinde gül yetiştirildiğini ve ürünün fabrikalarda işlendiğini kaydeder. Aynı kaynak İslamköy ekmeğini yörede tanınan ve geç bayatlamasıyla bilinen bir ürün olarak anar; bu ürün için tescil kaydı bulunamamıştır. Tarihî üretim yönünden İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Pembeli (Pamuklu) köyünde yetişen pamuğun işlenmesiyle dokunan ve 'Donluk' denilen kumaşın ün kazandığını yazar. [1][2]
Atabey Belediyesi ilçede Gezek, Cami Önü, Bayram Aşı, Hıdırlık ve 'Yağmurcuğa Çıkmak' adlarıyla anılan gelenekleri kayda geçirir ve bunların bir bölümünün sürdürülmediğini belirtir. Aynı sayfa Barla Dağı'na 'Gelincik Ana' denmesini açıklayan bir anlatı aktarır; bu, tarihî bir olay değil halk anlatısıdır. [8]
Ulaşım
Atabey'in Isparta il merkezine uzaklığı için tek bir değer yayımlanmamıştır: Isparta Valiliği'nin sayfası aynı paragraf içinde hem 21 hem 23 kilometre yazar, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise 22 kilometre verir. Güncel toplu taşıma seçenekleri bu sayfa için doğrulanmadı; yolculuk öncesinde resmî kaynaklardan kontrol edin. [1][2]
Kaynakça
- Atabey Yüzölçümü ve il merkezine uzaklık, Pembeli Höyük, Harmanören höyükleri, Agrai, Seleukeia Sidera kalıntıları, Ertokuş Medresesi'nin planı, Sinan Camii, Feyzullah Paşa Camii, Süleyman Demirel Demokrasi ve Kalkınma Müzesi, İslamköy gülü ve ekmeği.
- Atabey (ilçeler bölümü) Komşu ilçeler, Barla Dağı ve platolar, Bozanönü Ovası, iklim ve yağış, Göndürle Höyük kazısı, Osmanlı tahrir kayıtları, Donluk kumaşı, 1926 ad değişikliği ile 1953 ve 1960 tarihleri.
- Medreseler Ertokuş Medresesi'nin H. 621 / M. 1224 tarihi, kapalı avlulu planı, devşirme taşları ve 1993 restorasyonu.
- Ören yerleri Agrae, Seleukeia Sidera'nın kuruluşu ve ad değişiklikleri, Kapıcak Köyü'ndeki sınır yazıtı ile Kelian yerleşmesi, Göndürle I Höyük Mezarlığı'ndaki kurtarma kazısı ve küp mezarların tarihlendirmesi.
- Mağaralar İl mağara envanterinde Atabey'e kayıtlı Delikönü Mağarası'nın adı.
- Tarihçe İlçenin eski adları, 1868-1870 idari değişiklikleri, 1908 belediye teşkilatı ve fetih tarihi için üçüncü değer. Sayfa kendi içinde çelişkiler taşıdığı için her bilgi ayrı değerlendirildi.
- Kültürel Zenginlik Ertokuş Medresesi kitabesinin Türkçe çevirisi. Sayfadaki övgü ifadeleri ve medresenin '700 yıl aralıksız' işlediği iddiası bu kayda alınmadı.
- Atabey'de Kültürel Yapı Gezek, Cami Önü, Bayram Aşı, Hıdırlık ve 'Yağmurcuğa Çıkmak' gelenekleri, Gelincik Ana anlatısı ve Barla Dağı'nın 2734 metrelik yüksekliği.
- Ertokuş Külliyesi Külliyenin bileşenleri (medrese, türbe, cami, hamam ve çeşme), kitabeye dayalı 621 (1224) tarihi, türbenin biçimi ve medresenin XVII. yüzyıl başlarına kadar faal olduğu tespiti.
- Atabey (İlçe) (Q49100894) — koordinat P625: 37.961111, 30.645278 (tek değer, yaklaşık bir ark saniyesi hassasiyet). P571 (kuruluş): 1 Nisan 1960. Aynı ögedeki alan ve rakım değerleri resmî kaynaklarla çeliştiği için kullanılmadı.
- Son doğrulama
- Son güncelleme
- İlk yayın
Bir bilgi değiştiyse ya da eksikse katkı sayfasından bildirebilirsiniz.