İçeriğe atla
Barida Isparta şehir hafızası

Zaman çizelgesi

Zaman içinde Isparta

Antik Baris'ten Hamidoğulları'na, Osmanlı çarşısından cumhuriyetin fabrikalarına — şehrin dönüm noktaları boyunca ilerleyin.

Antik dönem

MÖ 6. yüzyıl – Roma ve Bizans

  1. MÖ 530–510

    Bölgede Geç Arkaik dönem

    Isparta Müzesi'ndeki Geç Arkaik stel, MÖ 530–510 dolaylarına tarihlenir. Bölgenin yerleşim geçmişi şehrin bugünkü merkezinden çok daha eskiye uzanır.

    Kaynak Isparta Müzesi eser künyesi (Wikimedia Commons üzerinden)

    Geç Arkaik dönem steli, Isparta Müzesi
  2. MÖ 6. yüzyıl

    Kaynaklarda "Baris" adı Tartışmalı

    Klasik kaynaklar, Lidya egemenliği döneminde Baris adlı bir kentten söz eder. Ancak bugünkü Isparta'nın bulunduğu noktada antik döneme ait yerleşim kanıtı bulunmamaktadır; Baris'in konumu ve şehirle ilişkisi tartışmalıdır.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta" (Feridun Emecen), c. 19, 1999

  3. Roma dönemi

    Pisidia bölgesi ve Antiokheia

    Bugünkü Yalvaç yakınlarındaki Pisidia Antiokheia, Roma döneminde bölgenin en önemli kentlerinden biriydi. Bölge Bizans döneminde de piskoposluk merkezlerini barındırdı.

    Kaynak Barrington Atlas of the Greek and Roman World; Digital Atlas of the Roman Empire

    Pisidia Antiokheia, Yalvaç

Selçuklu dönemi

13. yüzyıl

  1. 17 Eylül 1176

    Miryokefalon Savaşı Tartışmalı

    Bizans ordusunun Selçuklu ordusuna yenildiği savaş, incelenen modern çalışmalarda 17 Eylül 1176 tarihiyle anılır. Savaşın YERİ tartışmalıdır: Isparta, Konya ve Denizli çevresini işaret eden farklı öneriler vardır. Önerilerin dayanakları ve açık soruları ayrıntılı olarak ilgili yazıda karşılaştırılır.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak Altay Tayfun Özcan, “Myriokephalon Muharebesi'nin Mevkisi Üzerine”, Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi (USAD), sayı 7 (Güz 2017), s. 167-183 (önerilerin tarihçesi); yazının kaynakçasında karşılaştırılan diğer hakemli çalışmalar

  2. 1203–1204

    Selçuklu fethi Tartışmalı

    İbn Bîbî, III. Kılıcarslan'ın şehri 1204'te aldığını kaydeder. Araştırmacılar bu kaydın Isparta'ya mı yoksa bir başka kente mi işaret ettiği konusunda hemfikir değildir.

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta" (Feridun Emecen), c. 19, 1999

  3. 1299 (?)

    Ulu Cami'nin yerindeki Selçuklu yapısı Tartışmalı

    Kutlubey (Ulu) Camii'nin yerinde, Kutlu Bey'den önce bir Selçuklu yapısı bulunduğu düşünülür. Osman Turan bu yapıyı 699 (1299) yılına, Böcüzâde Süleyman Sami 478 (1085-86) yılına tarihler; TDV İslâm Ansiklopedisi 478 okumasının büyük olasılıkla hatalı olduğunu belirtir.

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ulucami" (İbrahim Yıldırım), c. 42, 2012; "Isparta" (Feridun Emecen), c. 19, 1999

    Kutlubey Camii (Ulu Cami), Isparta merkez

Hamidoğulları

14. yüzyıl

  1. 14. yüzyıl başı

    Hamidoğulları Beyliği

    Selçuklu düzeninin çözülmesinden sonra bölge Hamidoğulları'nın denetimine girdi. Isparta, beyliğin idarî merkezlerinden biri oldu; yöre "Hamid ili" adıyla anıldı.

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999

    Dündar Bey Medresesi ve Hızır Bey Camii, Eğirdir
  2. 1321–1322

    Beyliğin kendi parası

    Madinat Felekabad darbı, hicrî 721 tarihli gümüş dirhem, Hamidoğulları'nın kendi sikkesini bastığını gösteren somut belgelerden biridir.

    Kaynak Sikke künyesi (Wikimedia Commons)

    Hamidoğulları gümüş dirhemi, Hamid ili
  3. 1330'lar

    İbn Battûta'nın kaydı

    Anadolu'yu dolaşan İbn Battûta şehrin adını "Sabarta" biçiminde kaydeder. Bu, şehrin adının Türkçe kaynaklara girmeden önceki söylenişine dair en erken tanıklıklardandır.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak ISVAK, "Isparta Adının Kaynağı"; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta"

Osmanlı dönemi

14. yüzyıl sonu – 20. yüzyıl başı

  1. 1374 dolayları

    Osmanlı egemenliğine geçiş Tartışmalı

    Hamidoğlu Kemâleddin Hüseyin Bey'in topraklarını Osmanlılara sattığı aktarılır. Kesin Osmanlı denetimi 15. yüzyılda sağlandı.

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999

  2. 1429

    Kutlu Bey vakfiyesi

    Kutlu Bey'in 833 (1429) tarihli vakfiyesi, onun II. Murad döneminde Isparta'da bulunduğunu gösterir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Ulucami maddesi Kutlu Bey'in camisini bu yıla tarihler, Isparta maddesi ise onun daha önceki bir camiyi yeniden yaptırdığını yazar. Bugünkü bina 1914 depreminden sonra, 1922'de yapılmıştır.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta" (Feridun Emecen), c. 19, 1999; "Ulucami" (İbrahim Yıldırım), c. 42, 2012

    Kutlubey Camii — kubbeli iç mekân, Isparta merkez
  3. 1478

    İlk Osmanlı sayımları

    1478 tahririnde şehirde 497 kişilik erkek nüfus kaydedilir. 1522'de 437 hane ve 17 mahalle, 1567'de 468 hane ve 24 mahalle sayılır. Şehir, yüzyıl boyunca ölçülü ama sürekli bir büyüme gösterir.

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta" (Osmanlı tahrir defterlerinden), c. 19, 1999

  4. Ekim 1565

    Firdevs Bey yapıları

    Firdevs Bey Camii'nin vakfiyesi Ekim 1565 tarihini taşır; yapı Mimar Sinan'a atfedilir. Aynı adı taşıyan bedesten, şehrin ticaret hayatının taşa dönüşmüş hâlidir.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999

    Firdevs Bey Bedesteni, Isparta merkez
  5. 1833

    Karantina binası

    Karantina yapısı, 19. yüzyılda devletin sağlık ve sınır denetimini taşraya taşıyan kurumlarından birinin Isparta'daki karşılığıydı.

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999

  6. 1838

    Şehrin en erken görsel tanıklığı

    Léon de Laborde'un Anadolu yolculuğundan kalan taş baskılar, Isparta ve Eğirdir'i 19. yüzyılın ilk yarısında gösteren en erken görsellerdendir. Levhada şehrin adı "Isbarteh" yazılıdır.

    Kaynak Léon de Laborde levhaları, 1838

    Isbarteh — şehir içinden bir görünüm, Isparta merkez
  7. 1880

    Hükümet konağının yenilenmesi

    Yüzyılın sonuna doğru hükümet konağı yenilendi; telgrafhane, kışla ve diğer kamu yapıları şehrin merkezini yeniden biçimlendirdi.

    Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999

  8. 1888–1889

    Gülün Isparta'ya gelişi

    Bulgaristan'ın Kazanlık yöresinde görev yapan Müftüzade İsmail Efendi'nin getirdiği gül fidanları Isparta'da tutar. Şehrin bugün dünya çapında tanındığı üretim kolu böyle başlar.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak Isparta Valiliği, "Isparta Gülü"; Tarım ve Orman Bakanlığı Isparta İl Müdürlüğü, "Gül Tarımı"

    Müftüzade Gülcü İsmail Efendi, Isparta
  9. 1892

    İlk gülyağı

    Isparta'da ilk gülyağının elde edildiği yıl. Tarladan damıtma kazanına uzanan zincir, birkaç yıl içinde kurulmuş olur.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak Isparta Valiliği, "Isparta Gülü"

    Gül yaprakları
  10. 26 Temmuz 1895

    Böcüzade Süleyman Sami'nin belediye reisliği Tartışmalı

    M. Sadık Akdemir'in, Böcüzade'nin el yazması nüshasına dayanan aktarımına göre Isparta Tarihi'nin yazarı 26 Temmuz 1895'te (Rumî 14 Temmuz 1311) Isparta belediye reisliğine seçildi. Görevin sonraki seyri kaynaklarda birbirini tutmaz: Akdemir arada zorunlu bir ara bulunan iki dönem anlatır, aile anlatısı ve kitabın girişi ise tek kesintisiz bir görev olarak özetler. Özgün arşiv kaydı ve yazma nüsha bu araştırmada doğrudan görülmedi.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak M. Sadık Akdemir, “Böcüzâde Süleyman Sami Efendi ve Isparta Tarihi”, Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2010/2, sayı 25, s. 145-162 (yazma nüshadan aktarım)

  11. 12 Kasım 1903

    Gurebâ hastanesi için keşif defteri

    Hamidabad sancağında (Isparta) bir gurebâ hastanesi yapılması için hazırlanan keşif defteri 12 Kasım 1903 (30 Teşrin-i evvel 319) tarihini taşır. Bu, BELGENİN tarihidir; hastanenin açılışını ya da hizmete başlamasını göstermez. Kayda göre inşaatın masrafı “himmet sahibi ahalinin” bağışlarından karşılanacaktı.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak BOA, DH.MKT., 816/54 (30 Teşrin-i evvel 319 / 12 Kasım 1903); aktaran: Nurcan Yazıcı Metin, “Günümüze Ulaşmayan Bir Osmanlı Sağlık Yapısı: Isparta / Hamidabad Gurebâ Hastanesi”, Erdem, sayı 81 (2021), s. 149-174

Cumhuriyet dönemi

1923 sonrası

  1. 1919

    "Isbarta" paftası

    İngiliz askerî harita serisinin Isparta paftası, şehrin adının 20. yüzyıl başında hâlâ değişken biçimlerde yazıldığını gösterir.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak Asia Minor 1:250.000, G.S.G.S. no. 2097, Sheet Isbarta, 1919

    "Isbarta" paftası — Asia Minor 1:250.000, Isparta ve çevresi
  2. 1924–1926

    Isparta İplik Fabrikası

    Halı ipliği üretmek üzere kurulan fabrikanın inşasına 12 Aralık 1924'te başlandı, tesis 1926'da işletmeye açıldı. Isparta milletvekili Hafız İbrahim Demiralay kuruluşta öncü rol üstlendi.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak "Isparta İlinde Sanayinin Gelişimi ve Yapısı", DergiPark; Arış Dergisi, sayı 22, 2023

  3. 6 Mart 1930

    Atatürk'ün Isparta ziyareti

    Cumhuriyetin ilk yıllarında şehri gösteren tarihli fotoğraf karelerinden biri bu ziyarete aittir.

    Kaynak Fotoğraf künyesi (Wikimedia Commons, kamu malı)

    Isparta, 6 Mart 1930, Isparta merkez
  4. 1943

    Fabrikanın Sümerbank'a devri

    Isparta Halı Fabrikası 1943'te Sümerbank'a geçti. Fabrika, el dokumacılığını destekleyen bir merkez olarak çalıştı ve Anadolu halıcılığında belirleyici bir rol üstlendi.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak Arış Dergisi, "Sümerbank Sümerhalı Isparta Fabrikasının Özgün Çalışma Modeli…", sayı 22, 2023

    Isparta Etnografya, Halı ve Kilim Müzesi, Isparta merkez
  5. 1954

    Gülbirlik'in kuruluşu

    Dokuz birim kooperatifin birleşmesiyle S.S. Gül–Gülyağı ve Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği kuruldu. Üretici birliği, gülü tek tek bahçelerin işi olmaktan çıkarıp örgütlü bir sanayiye bağladı.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak Gülbirlik kurum kayıtları, "Hakkımızda"

  6. 1975

    Lavantanın Kuyucak'a gelişi

    Keçiborlu'ya bağlı Kuyucak köyünde otuz aileye on beşer kök lavanta dağıtılır. Ev bahçelerinde hobi olarak başlayan üretim, 1990'larda ticarî ölçeğe geçer.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı, "Kuyucak Köyü Lavanta Tarlaları"

    Kuyucak Köyü lavanta bahçeleri, Kuyucak, Keçiborlu
  7. 1998

    Halı ticaretinin son büyük dönemi

    1998'de şehirde yarı açık bir halı ticaret alanı çalışıyordu. Bu kareler, el dokuması halının hâlâ meydanda alınıp satıldığı bir düzenin son dönemlerini gösterir.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak Fotoğraf künyesi (Wikimedia Commons)

    Halı ticareti, 1998, Isparta merkez

Bugün

2000 sonrası

  1. 2014'ten itibaren

    Lavantanın görünür olması

    Sosyal medyada paylaşılan fotoğraflarla Kuyucak, kısa sürede bir ziyaret noktasına dönüştü. Tarımsal bir üretim alanı, aynı zamanda bir manzaraya dönüştüğünde ne olur — bu, bölgenin bugün tartıştığı sorulardan biri.

    İlgili yazıyı oku

    Kaynak T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı; basın arşivleri

    Kuyucak Köyü lavanta bahçeleri, Kuyucak, Keçiborlu

Yöntem notu

Bu çizelgedeki tarihler, ağırlıklı olarak TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Isparta maddesine (Feridun Emecen ve Metin Tuncel, 1999), kamu kurumlarının yayınlarına ve hakemli dergi makalelerine dayanır. Kaynakların birbirinden ayrıldığı yerlerde — örneğin iplik fabrikasının açılış yılında — tek bir tarih seçilip diğeri gizlenmemiş, ayrışma metinde belirtilmiştir.