Zaman çizelgesi
Zaman içinde Isparta
Antik Baris'ten Hamidoğulları'na, Osmanlı çarşısından cumhuriyetin fabrikalarına — şehrin dönüm noktaları boyunca ilerleyin.
Antik dönem
MÖ 6. yüzyıl – Roma ve Bizans
- MÖ 530–510
Bölgede Geç Arkaik dönem
Isparta Müzesi'ndeki Geç Arkaik stel, MÖ 530–510 dolaylarına tarihlenir. Bölgenin yerleşim geçmişi şehrin bugünkü merkezinden çok daha eskiye uzanır.
Kaynak Isparta Müzesi eser künyesi (Wikimedia Commons üzerinden)
- MÖ 6. yüzyıl
Kaynaklarda "Baris" adı Tartışmalı
Klasik kaynaklar, Lidya egemenliği döneminde Baris adlı bir kentten söz eder. Ancak bugünkü Isparta'nın bulunduğu noktada antik döneme ait yerleşim kanıtı bulunmamaktadır; Baris'in konumu ve şehirle ilişkisi tartışmalıdır.
İlgili yazıyı okuKaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta" (Feridun Emecen), c. 19, 1999
- Roma dönemi
Pisidia bölgesi ve Antiokheia
Bugünkü Yalvaç yakınlarındaki Pisidia Antiokheia, Roma döneminde bölgenin en önemli kentlerinden biriydi. Bölge Bizans döneminde de piskoposluk merkezlerini barındırdı.
Kaynak Barrington Atlas of the Greek and Roman World; Digital Atlas of the Roman Empire
Selçuklu dönemi
13. yüzyıl
- 1203–1204
Selçuklu fethi Tartışmalı
İbn Bîbî, III. Kılıcarslan'ın şehri 1204'te aldığını kaydeder. Araştırmacılar bu kaydın Isparta'ya mı yoksa bir başka kente mi işaret ettiği konusunda hemfikir değildir.
Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta" (Feridun Emecen), c. 19, 1999
- 1299
Ulu Cami'nin ilk yapımı
Kutlubey Camii olarak da bilinen Ulu Cami'nin ilk yapısı Selçuklu dönemine, 1299 yılına tarihlenir.
Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999
Hamidoğulları
14. yüzyıl
- 14. yüzyıl başı
Hamidoğulları Beyliği
Selçuklu düzeninin çözülmesinden sonra bölge Hamidoğulları'nın denetimine girdi. Isparta, beyliğin idarî merkezlerinden biri oldu; yöre "Hamid ili" adıyla anıldı.
Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999
- 1321–1322
Beyliğin kendi parası
Madinat Felekabad darbı, hicrî 721 tarihli gümüş dirhem, Hamidoğulları'nın kendi sikkesini bastığını gösteren somut belgelerden biridir.
Kaynak Sikke künyesi (Wikimedia Commons)
- 1330'lar
İbn Battûta'nın kaydı
Anadolu'yu dolaşan İbn Battûta şehrin adını "Sabarta" biçiminde kaydeder. Bu, şehrin adının Türkçe kaynaklara girmeden önceki söylenişine dair en erken tanıklıklardandır.
İlgili yazıyı okuKaynak ISVAK, "Isparta Adının Kaynağı"; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta"
Osmanlı dönemi
14. yüzyıl sonu – 20. yüzyıl başı
- 1374 dolayları
Osmanlı egemenliğine geçiş Tartışmalı
Hamidoğlu Kemâleddin Hüseyin Bey'in topraklarını Osmanlılara sattığı aktarılır. Kesin Osmanlı denetimi 15. yüzyılda sağlandı.
Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999
- 1429
Kutlu Bey vakfiyesi
Ulu Cami, Kutlu Bey tarafından yeniden yaptırıldı; 1429 tarihli vakfiye bu onarımın belgesidir. Yapı sonraki yüzyıllarda da birçok kez elden geçti.
Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999
- 1478
İlk Osmanlı sayımları
1478 tahririnde şehirde 497 kişilik erkek nüfus kaydedilir. 1522'de 437 hane ve 17 mahalle, 1567'de 468 hane ve 24 mahalle sayılır. Şehir, yüzyıl boyunca ölçülü ama sürekli bir büyüme gösterir.
Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta" (Osmanlı tahrir defterlerinden), c. 19, 1999
- Ekim 1565
Firdevs Bey yapıları
Firdevs Bey Camii Ekim 1565'te tamamlandı ve Mimar Sinan'a atfedilir. Aynı adı taşıyan bedesten, şehrin ticaret hayatının taşa dönüşmüş hâlidir.
İlgili yazıyı okuKaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999
- 1833
Karantina binası
Karantina yapısı, 19. yüzyılda devletin sağlık ve sınır denetimini taşraya taşıyan kurumlarından birinin Isparta'daki karşılığıydı.
Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999
- 1838
Şehrin en erken görsel tanıklığı
Léon de Laborde'un Anadolu yolculuğundan kalan taş baskılar, Isparta ve Eğirdir'i 19. yüzyılın ilk yarısında gösteren en erken görsellerdendir. Levhada şehrin adı "Isbarteh" yazılıdır.
Kaynak Léon de Laborde levhaları, 1838
- 1880
Hükümet konağının yenilenmesi
Yüzyılın sonuna doğru hükümet konağı yenilendi; telgrafhane, kışla ve diğer kamu yapıları şehrin merkezini yeniden biçimlendirdi.
Kaynak TDV İslâm Ansiklopedisi, "Isparta", c. 19, 1999
- 1888–1889
Gülün Isparta'ya gelişi
Bulgaristan'ın Kazanlık yöresinde görev yapan Müftüzade İsmail Efendi'nin getirdiği gül fidanları Isparta'da tutar. Şehrin bugün dünya çapında tanındığı üretim kolu böyle başlar.
İlgili yazıyı okuKaynak Isparta Valiliği, "Isparta Gülü"; Tarım ve Orman Bakanlığı Isparta İl Müdürlüğü, "Gül Tarımı"
- 1892
İlk gülyağı
Isparta'da ilk gülyağının elde edildiği yıl. Tarladan damıtma kazanına uzanan zincir, birkaç yıl içinde kurulmuş olur.
İlgili yazıyı okuKaynak Isparta Valiliği, "Isparta Gülü"
Cumhuriyet dönemi
1923 sonrası
- 1919
"Isbarta" paftası
İngiliz askerî harita serisinin Isparta paftası, şehrin adının 20. yüzyıl başında hâlâ değişken biçimlerde yazıldığını gösterir.
İlgili yazıyı okuKaynak Asia Minor 1:250.000, G.S.G.S. no. 2097, Sheet Isbarta, 1919
- 1924–1926
Isparta İplik Fabrikası
Halı ipliği üretmek üzere kurulan fabrikanın inşasına 12 Aralık 1924'te başlandı, tesis 1926'da işletmeye açıldı. Isparta milletvekili Hafız İbrahim Demiralay kuruluşta öncü rol üstlendi.
İlgili yazıyı okuKaynak "Isparta İlinde Sanayinin Gelişimi ve Yapısı", DergiPark; Arış Dergisi, sayı 22, 2023
- 6 Mart 1930
Atatürk'ün Isparta ziyareti
Cumhuriyetin ilk yıllarında şehri gösteren tarihli fotoğraf karelerinden biri bu ziyarete aittir.
Kaynak Fotoğraf künyesi (Wikimedia Commons, kamu malı)
- 1943
Fabrikanın Sümerbank'a devri
Isparta Halı Fabrikası 1943'te Sümerbank'a geçti. Fabrika, el dokumacılığını destekleyen bir merkez olarak çalıştı ve Anadolu halıcılığında belirleyici bir rol üstlendi.
İlgili yazıyı okuKaynak Arış Dergisi, "Sümerbank Sümerhalı Isparta Fabrikasının Özgün Çalışma Modeli…", sayı 22, 2023
- 1954
Gülbirlik'in kuruluşu
Dokuz birim kooperatifin birleşmesiyle S.S. Gül–Gülyağı ve Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği kuruldu. Üretici birliği, gülü tek tek bahçelerin işi olmaktan çıkarıp örgütlü bir sanayiye bağladı.
İlgili yazıyı okuKaynak Gülbirlik kurum kayıtları, "Hakkımızda"
- 1975
Lavantanın Kuyucak'a gelişi
Keçiborlu'ya bağlı Kuyucak köyünde otuz aileye on beşer kök lavanta dağıtılır. Ev bahçelerinde hobi olarak başlayan üretim, 1990'larda ticarî ölçeğe geçer.
İlgili yazıyı okuKaynak T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı, "Kuyucak Köyü Lavanta Tarlaları"
- 1998
Halı ticaretinin son büyük dönemi
1998'de şehirde yarı açık bir halı ticaret alanı çalışıyordu. Bu kareler, el dokuması halının hâlâ meydanda alınıp satıldığı bir düzenin son dönemlerini gösterir.
İlgili yazıyı okuKaynak Fotoğraf künyesi (Wikimedia Commons)
Bugün
2000 sonrası
- 2014'ten itibaren
Lavantanın görünür olması
Sosyal medyada paylaşılan fotoğraflarla Kuyucak, kısa sürede bir ziyaret noktasına dönüştü. Tarımsal bir üretim alanı, aynı zamanda bir manzaraya dönüştüğünde ne olur — bu, bölgenin bugün tartıştığı sorulardan biri.
İlgili yazıyı okuKaynak T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı; basın arşivleri
Yöntem notu
Bu çizelgedeki tarihler, ağırlıklı olarak TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Isparta maddesine (Feridun Emecen ve Metin Tuncel, 1999), kamu kurumlarının yayınlarına ve hakemli dergi makalelerine dayanır. Kaynakların birbirinden ayrıldığı yerlerde — örneğin iplik fabrikasının açılış yılında — tek bir tarih seçilip diğeri gizlenmemiş, ayrışma metinde belirtilmiştir.