Coğrafi konum
Gelendost, Isparta'nın kuzeydoğusunda, Eğirdir Gölü'nün doğu kıyısında yer alır; güneyinde Eğirdir, doğusunda Şarkikaraağaç ve Yalvaç, kuzeyinde Yalvaç toprakları, batısında göl bulunur. İlçenin göle 27 kilometrelik kıyısı vardır ve yerleşim Isparta-Konya karayolu üzerindedir. Yüzölçümü dört resmî kaynakta 624 km², deniz seviyesinden yüksekliği 940 metre olarak verilir. [1][2][3][4]
İklim tam Akdeniz özelliği taşımaz; hem Akdeniz'den hem İç Anadolu'nun karasal ikliminden etkilenen bir geçiş iklimidir ve Eğirdir Gölü'nün ılımanlaştırıcı etkisi kısmen hissedilir. Yazların sıcak ve kurak geçmesi, haziran başından itibaren tarım ürünlerinin sulanmasını gerektirir. İlçede orman örtüsü çok azdır; dağların alt kesimleri pırnal çalısı ve meşe korulukları ile kaplı, yüksekler çıplaktır, bozkır alanı geniştir. Topraklar killi, tuzlu ve tınlı olarak tanımlanır. [1][2][4]
Sultan Dağları'ndan doğan Özdere, Yalvaç üzerinden Gelendost Ovası'nı geçerek göl havzasına ulaşır. Eğirdir Gölü kıyısının dikliğini yitirdiği Gelendost ve Hoyran yörelerinde göl kenarında bataklıklar bulunur. [6]
Kısa tarihçe
İlçe kaynaklarının en somut erken kaydı, bölgenin MÖ 547'de Pers egemenliğine girmesidir. Gelendost Kaymakamlığı ayrıca MÖ 533'teki bir savaşın ardından yerleşimin göl kıyısındaki Akamaia'ya (Akmescit) taşındığını, Bizans döneminde kentin önemini yitirdiğini ve MS 713-714'te kısa bir süre Arap egemenliğine geçtiğini yazar; bu ayrıntılar tek kurumun iki sayfasına dayanır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ilçenin tarih boyunca Ablada, Sabinae, Myrio, Miryona, Miryo, Miryakefalon, Glende-Abad ve Gelendoz adlarıyla anıldığını aktarır; bu liste kaymakamlığın verdiği ad dizisiyle örtüşmez. [1][2][4]
Türk egemenliğinin başlangıcı için kaynaklar ayrışır: Gelendost Kaymakamlığı yörenin 1116'da Anadolu Selçuklu Sultanı I. Mesut zamanında Emir Madanoğlu Nurettin tarafından fethedildiğini, Isparta Valiliği ise Selçuklu egemenliğinin 1182'de kurulduğunu yazar. Aradaki altmış altı yıllık fark bu araştırmada giderilememiştir. Fetihten sonra yerleşimin adının 'Gelende' ya da 'Gelindi' olduğu ve yöreye çok sayıda Türkmen aşiretinin yerleştirildiği üç kaynakta ortaktır. Kaynaklar, İbn Bîbî'nin Muhtasar Selçuknâme'sinde Gelende'nin Anadolu Selçuklu sultanının yazlık şehri olarak anıldığını aktarır; bu bilginin dayandığı metin görülmemiştir. [1][2][3]
17 Eylül 1176'daki Miryokefalon Savaşı'nın yeri, kaymakamlığın sayfalarında Gelendost Ovası ile Fatlın Ovası olarak verilir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü aynı olayı daha temkinli anlatır ve savaşın yalnız bir kısmının Gelendost Ovası'nda geçtiğini yazar. Savaşın kesin yeri tartışmalı olduğundan bu bilgi burada ilçe kaynaklarının aktarımı olarak verilmekte, kesinleştirilmemektedir. [1][2][4]
Kaymakamlığın aktarımına göre yöre 1301'de merkezi Eğirdir olan Hamitoğulları Beyliği'ne katılmış, 1314'te kısa süre İlhanlıların eline geçmiş, 1390'da Osmanlı'ya bağlanmış ve 1402'den sonra sarsılan Osmanlı egemenliği 1415'te yeniden kurulmuştur. Bugünkü adın Fatih Sultan Mehmet zamanında verildiği üç kaynakta ortaktır. Cumhuriyet döneminde Gelendost 1930'da nahiye, 1951'de belediye teşkilatına kavuşmuş ve 6 Mart 1954 tarih ve 6324 sayılı Kanunla ilçe olmuştur; ilçe oluş tarihi ve kanun numarası üç kaynakta uyumludur. [1][2][3][4]
Görülebilecek yerler
- Ertokuş Hanı (Kudret Hanı) — kervansaray · Yeşilköy sınırları içindeki Selçuklu kervansarayıdır. Yapım tarihi için üç ayrı yıl yayımlanmıştır ve bunlar uzlaştırılamaz: Isparta Valiliği 1223, Atabey Belediyesi 1224, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ise yapının kitabesine dayanarak 1233 der; kitabeye açıkça atıf yapan tek kaynak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'dür. Han açık ve kapalı iki bölümden oluşur; kapalı bölümün dış duvarlarında üçgen payandalar vardır. Yıkık portalden girildiğinde avluya açılan tonozlu bir oda, ileride iki yanında dörder revak bulunan avlu uzanır; ikinci portalin sivri nişi içinde kitabe yer alır. Valilik yapının 21 × 54 metre ölçülerinde olduğunu, iki kurum da duvar işçiliğinin diğer Selçuklu hanlarına göre kaba olduğunu belirtir. [3][4][5][7]
- Abdulgaffar Camii — cami · 1878'de inşa edilmiş, kare planlı, moloz taş duvarlı bir yapıdır. Doğu ve batı cephelerinde altta yuvarlak kemerli dörder, üstte birer pencere; kuzeyde yuvarlak kemerli bir giriş bulunur. Üst örtü, ortada dört sütunun taşıdığı küçük bir kubbe ile çevresindeki düz ahşap tavandan oluşur. İçeride yazı kuşakları ve madalyonlardan oluşan kalem işi süslemeler, batı cephesinin kuzey ucunda tek şerefeli taş bir minare vardır. [3]
- Afşar Camii — cami · Isparta Valiliği'ne göre 14.-15. yüzyıla ait olduğu tahmin edilmektedir; kaynağın kendisi tarihlendirmeyi tahmin olarak verir. Kareye yakın planlı, kırma çatılı ve moloz taş örgülüdür, kuzeybatı köşesinde bir minare bulunur. İbadet mekânı on iki ahşap sütunla dört sahna ayrılmıştır; sütunların çoğu devşirmedir, mihrabı ve minberi özgündür. [3]
Üretim, yemek ve kültür
Gelendost'ta halkın büyük bölümü tarımla uğraşır; elmacılık ilçenin başlıca üretim kolu olarak kaydedilir. Gelendost Kaymakamlığı ilçedeki elma ağacı sayısı, yıllık elma üretimi ve soğuk hava depolarının kapasitesi için rakamlar verir; bu rakamların hangi yıla ait olduğu belirtilmediği için burada tekrarlanmamıştır. Su ürünleri ticareti havuz balığı ve kerevit nakli biçiminde gerçekleşir, nakliyecilik elma üretimine bağlı olarak gelişmiştir; ilçede küçükbaş, büyükbaş ve kümes hayvancılığı da yapılır. [2][3][4]
Isparta Valiliği, ilçede her yıl eylül ayında, genellikle 17 Eylül'de Miryakefalon ve Elma Festivali düzenlendiğini bildirir; festivalin güncel olarak sürüp sürmediği kaymakamlığın haber ve duyuru sayfalarından doğrulanamamıştır. Aynı kaynak Afşar Köyü'nü geleneksel halk mutfağıyla ve kaymaklı baklavasıyla anar; bu ürün için tescil kaydı bulunamamıştır. [3]
Ulaşım
İlçe Isparta-Konya karayolu üzerindedir. Isparta il merkezine uzaklık için kaymakamlık 82 kilometre, Isparta Valiliği ile İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 81 kilometre verir. Güncel toplu taşıma seçenekleri bu sayfa için doğrulanmadı; yolculuk öncesinde resmî kaynaklardan kontrol edin. [1][2][3][4]
Kaynakça
- Tarihçe Yüzölçümü, rakım, il merkezine uzaklık, komşuluk ve göl kıyısı, iklim ve toprak yapısı, Pers dönemi, Selçuklu fethi, Gelende adı, Miryokefalon anlatımı, beylik ve Osmanlı dönemleri, 1930 nahiye ve 1954 tarihli kanunla ilçe oluşu.
- Genel Bilgiler Aynı coğrafi künye verileri, elma üretimi ve soğuk hava depoları, su ürünleri ve hayvancılık, meslek yüksekokulu. Sayfadaki nüfus tablosu ile hastane, okul ve dernek sayıları bu kayda alınmadı.
- Gelendost Selçuklu egemenliği için 1182 tarihi, Ertokuş Hanı'nın ölçüleri ve mimarisi, Abdulgaffar Camii ve Afşar Camii'nin tanımları, Miryakefalon ve Elma Festivali, Afşar Köyü mutfağı.
- Gelendost (ilçeler bölümü) Yüzölçümü ve rakım, Isparta-Konya karayolu, bitki örtüsü, ilçenin tarih boyunca kullanılan adları, Miryokefalon için temkinli anlatım, elmacılık ve başlıca kültür yapıları.
- Hanlar ve Kervansaraylar Ertokuş (Kudret) Hanı'nın Yeşilköy'deki yeri, kitabesine dayanan 1233 tarihi, plan ve duvar işçiliği; Isparta'daki kervansarayların Konya-Antalya yolu üzerindeki konumu.
- Doğal Değerler Özdere'nin Sultan Dağları'ndan doğup Gelendost Ovası'nı geçmesi ve Eğirdir Gölü kıyısındaki bataklıklar.
- Tarihçe Yalnız Ertokuş'un Gelendost'taki kervansarayı için; hanın yapım yılına üçüncü bir değer (1224) veren kaynak.
- Gelendost (Q1499635) — koordinat İlçe merkezi (yerleşim) ögesi. P625: 38.116667, 31.016667; tek değer, yaklaşık 0,017 derece hassasiyet.
- Gelendost ilçesi (Q2623010) — koordinat İlçe ögesi. P625 için üç ayrı değer taşıyor ve hiçbiri tercih edilen sırada değil; bu nedenle koordinat olarak kullanılmadı. Alan ve rakım değerleri de resmî kaynaklarla çelişir.
- Son doğrulama
- Son güncelleme
- İlk yayın
Bir bilgi değiştiyse ya da eksikse katkı sayfasından bildirebilirsiniz.