Coğrafi konum
Uluborlu, Isparta'nın kuzeyinde, Akdeniz ile İç Anadolu arasındaki geçit kuşağında, dağlarla çevrili bir vadide ve düz bir ova üzerinde kuruludur. Uluborlu Kirazı'nın coğrafi işaret tescil metni ilçenin rakımını yaklaşık 1050 metre olarak verir ve vadi ile ova düzlüğünde hâkim olan sürekli esintinin meyvelerin soğuklama ihtiyacını karşıladığını kaydeder; bu değer başka bir kurumda doğrulanamadığı için tek kaynağa dayanır. Isparta Valiliği ise yerleşim düzenini, Toros kollarının uzantısı olan Kapı Dağı eteğinde başlayıp ovaya inen bir hat olarak tarif eder. [1][7]
İlçe merkezinin güneybatısında, Pupa Çayı üzerinde kaya dolgu tipinde yapılmış Uluborlu Barajı bulunur. Şalgamlık, Karatavuk ve Kuruçay sularının toplanmasıyla oluşan 110 hektarlık baraj 1984'te hizmete açılmıştır; sulama ve taşkın önleme amacı taşır ve 2.454 hektarlık tarım alanını sular. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü bu alanda kiraz, elma ve vişne bahçelerinin öne çıktığını belirtir. Uluborlu Banağı'nın tescil metni ise yemekte kullanılan suyun Kapıdağı'ndaki Kuruçay-Üyüllü kaynağından getirildiğini kaydeder. [6][8]
Kısa tarihçe
Bugünkü ilçe merkezinin altında antik Apollonia kenti kalır. Isparta İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kentin MÖ 312-280 arasında hüküm süren I. Seleukos tarafından kurulduğunu, Strabon'un Frigya, Ptolemaios'un ise Pisidia şehri olarak andığını ve kentin yerinin 1833'te F. V. J. Arundell tarafından tespit edildiğini yazar; Pisidia burada bir tarihî coğrafi bölge adıdır, Isparta'nın ya da Uluborlu'nun eski adı değildir. Kent, Roma İmparatorluk Çağı sikkeleri ve yazıtlarında kendini Likya ve Trakyalıların bir kolonisi olarak tanıtır ve şehirde Traklara ait iki yazıt ele geçmiştir. Kentin adı geç dönemlerde Sozopolis'e dönüşmüştür; Isparta Valiliği bu adı Sozimus'a bağlar, müdürlük ise yalnız ad değişikliğini kaydeder ve gerekçe vermez. Augustus'un vasiyeti Res Gestae Divi Augusti'nin Yunanca metninin parçaları Apollonia'da, Latince metni ise Yalvaç'taki Pisidia Antiokheia'da bulunmuştur. İki kurum da yüzeyde bugün fazla kalıntı olmadığında birleşir. [1][2]
Isparta Valiliği Uluborlu'nun ilk olarak 1074'te, sonra 1182'de bütünüyle Selçuklu egemenliğine girdiğini yazar. İlçenin Türk tarihindeki en belgeli yeri ise Hamîdoğulları Beyliği ile kurulur: TDV İslâm Ansiklopedisi, Hamîd Bey'in muhtemelen 1297'de müstahkem bir yer olan Uluborlu'yu hükümet merkezi yaptığını ve beyliği burada kurup bağımsızlığını ilân ettiğini kaydeder. Aynı madde 699 (1299-1300) yılında hükümet merkezi Uluborlu başta olmak üzere Eğirdir ve Burdur'da sikke kestirildiğini, 702 (1302-1303) tarihli Koyungözü Baba vakfiyesinin Uluborlu'da düzenlenip Uluborlu kadısı Seyyid Muhammed Umur ile yardımcılarının mühürleriyle tasdik edildiğini belgeler. Isparta Valiliği aynı olayı 1301 yılına koyar; ansiklopedinin 1297 tarihiyle arasında dört yıl fark vardır ve ansiklopedi bu tarih için tahmin dili kullanır. Hükümet merkezi muhtemelen 1307'de Dündar Bey tarafından Eğirdir'e taşınmıştır; Uluborlu bundan sonra da beylik hanedanının yönetim noktalarından biri kalmış, önce Dündar Bey'in kardeşi Ferhad Bey, sonra İshak Bey'in oğlu Hızır Bey burada hüküm sürmüştür. [1][11]
Osmanlı dönemine geçiş tarihinde kaynaklar ayrışır. Isparta Valiliği Uluborlu'nun 1361'de Osmanlı topraklarına katıldığını yazar; TDV İslâm Ansiklopedisi ise I. Murad'ın 1386'da Eğirdir'i ele geçirmesinden sonra Hamîdoğlu Hüseyin Bey'in Isparta merkez olmak üzere Uluborlu, Keçiborlu, Burdur ve Gölhisar yöresinde hüküm sürmesine izin verildiğini, Hamîdoğulları topraklarının tamamının 1390-1391'de alındığını aktarır. Barida bu noktada tek bir tarihi kesinleştirmez. Osmanlı idarî yapısında Uluborlu istikrarlı biçimde kaza olarak görünür: 1522'de Hamîd sancağının kazaları arasındadır, 1857 ve 1877 taksimatlarında da kaza olarak geçer. Timur'un ordularının dönüşü sırasında Uluborlu'nun tahrip edildiği hem Valilik hem ansiklopedi tarafından kaydedilir; Valilik yıl olarak 1402, ansiklopedi 1403 verir. [1][11][12]
Bugünkü ilçe merkezi, ilçenin eski yerleşim yeri değildir. Isparta Valiliği yerleşimin önce Kapı Dağı eteklerinde kurulduğunu ve 1950'den sonra Uluborlu Ovası'na taşındığını yazar; Uluborlu Belediyesi ise taşınmayı 1970'li yıllara koyar. İki kurumsal beyan arasında yaklaşık yirmi yıllık fark vardır ve bu noktada doğrulanmış tek bir tarih bulunamamıştır. Taşınma nedeniyle ilçedeki tarihî yapıların çoğu bugünkü merkezde değil, yerel kullanımda eski kasaba denen kesimdedir. [1][13]
Görülebilecek yerler
- Apollonia Antik Kenti — ören yeri · Modern ilçe merkezinin altında kalan antik kent. Kuruluşu I. Seleukos'a bağlanır ve kentin yeri 1833'te tespit edilmiştir; yüzeyde fazla kalıntı bulunmadığı Isparta Valiliği ile İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfalarında ortaklaşa belirtilir. [1][2]
- Uluborlu Kalesi — kale · Kapıdağı eteğinde, etrafı kayalıklarla çevrili konumdadır. Isparta Valiliği ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yapının MÖ IV. yüzyılda, Apollonia'nın kuruluş yıllarında inşa edildiğini tahmin eder; müdürlük kalenin Bizans Dönemi'nde Roma dönemi malzemeleri kullanılarak yeniden inşa edildiğini, Selçuklu ve Hamitoğulları zamanında onarıldığını kaydeder. Bedenler üzerinde üç burç bulunduğunda üç kaynak birleşir. Ölçüler ayrışır: Valilik duvar kalınlığını 3 metre, yüksekliğini 6-8 metre verirken Uluborlu Belediyesi kalenin 200 metrelik bir bölümünün ayakta olduğunu, burç yüksekliklerinin 10-11 metre arasında bulunduğunu ve kalenin 1200 metre rakımlı bir tepede inşa edildiğini yazar. [1][3][13]
- Alaaddin Camii (Ulu Cami) — cami · Eski kasabada yer alır. Isparta Valiliği ile İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü caminin H. 629 / M. 1231'de, Sultan Alâeddin Keykubad zamanında, II. Kılıç Arslan'ın torunu ve Tuğrul Şah'ın kızı tarafından yaptırıldığında birleşir; müdürlük ayrıca yapının H. 680 / M. 1281'de Bedrettin Ömer bin Emirülhaç tarafından onarıldığını ekler. Caminin kuzey, doğu ve batıya açılan üç kapısı, tuğladan tek şerefeli bir minaresi, dört sütun üzerine oturan iki kubbesi ve 35 penceresi vardır. Uluborlu Kaymakamlığı, 2004'te minareye yıldırım düştüğünü, hasarın ve çatının Antalya Vakıflar Bölge Müdürlüğünce onarıldığını ve caminin 22 Eylül 2006'da yeniden ibadete açıldığını bildirir. [1][4][14]
- Gargılı Lala Medresesi (Taş Medrese) — medrese · Alaaddin Camii'nin güneyindedir. Isparta Valiliği ve İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü medreseyi 14. yüzyıla, Hamidoğulları Beyliği dönemine tarihler; yapı kapalı avlulu plan tipindedir, üst kısmı tuğladandır ve içinde on oda bulunur. Uluborlu Belediyesi ise medreseyi Selçuklu medrese mimarisine bağlar ve dıştan dışa 14,60 x 23,50 metre ölçüsünü, yapının Osmanlı'nın son dönemlerine kadar kullanıldığını ve 1965'e kadar mesken olarak değerlendirildiğini yazar. İki tarihlendirme birbiriyle çelişmektedir. [1][5][13]
- Hamîd Bey Mescidi'nin minaresi — mescit kalıntısı · TDV İslâm Ansiklopedisi, Hamîd Bey'in Uluborlu'da yaptırdığı mescitten günümüze yalnız minarenin kaldığını kaydeder. Yapı, Isparta Valiliği ve Uluborlu Belediyesi'nin tanıtım listelerinde anılmaz; kayıt tek kaynağa dayanır. [11]
- Muhyiddin Çeşmesi — çeşme · TDV İslâm Ansiklopedisi çeşmeyi Dündar Bey'in yaptırdığını, Hamîd Bey mescidinin az ötesinde bulunduğunu ve bugün harabe hâlinde olup yalnız kitabesinin kaldığını yazar. Isparta Valiliği aynı yapıyı Muhittin Çeşmesi adıyla anar, 1323-1324'e tarihler ve ayakta bir yapı gibi tarif eder; ad ve durum iki kaynakta ayrışır. [1][11]
- Karabey Hamamı (Sultan Hamamı) — hamam · Eski kasabadadır; ortası kubbeli, enine sıcaklıklı ve çifte halvetli plan tipindedir ve 1932'ye kadar çalıştığı iki kaynakta da belirtilir. Yapım tarihinde kaynaklar ayrışır: Uluborlu Belediyesi H. 637 (M. 1240) tarihini ve yapıyı Uluborlu toprakları ikta olarak verilen uç beyi Kara Bey'e bağlar; Isparta Valiliği ise H. 1241 yazar. İkinci değer miladi 1825-26'ya denk geldiği ve aynı cümlede yapı Selçuklu dönemine bağlandığı için hicri ile miladi tarihlerin karışmış olması muhtemeldir. [1][13]
- Baltabey Hamamı — hamam · Isparta Valiliği hamamı Selçuklu kumandanlarından Balta Bey'e ve H. 1179 tarihine bağlar; bu hicri değer miladi 1765-66'ya denk geldiği için aynı cümledeki Selçuklu dönemi nitelemesiyle bağdaşmaz. Aynı kaynak hamamın 1965'e kadar çalıştırıldığını yazar. Kayıt tek kaynağa dayanır. [1]
- Cirimbolu Su Kemeri — su kemeri · İlçenin eski yerleşim yerindedir. Isparta Valiliği kemerin 1869-1872'de, Kapı Dağı'ndan kale içine Kavil Pınarı'nın suyunu getirmek için yaptırıldığını; eninin 2,5 metre, uzunluğunun 45 metre, yüksekliğinin 20 metre olduğunu ve yapının köprü olarak da kullanıldığını yazar. [1]
- Büyük Çeşme — çeşme · Isparta Valiliği çeşmenin kitabesine dayanarak yapıyı Selçuklu Dönemi'ne, 1238 yılına tarihler. Kayıt tek kaynağa dayanır. [1]
- Aslanlı Çeşme — çeşme · Kemerinin içinde Roma mimarisine ait aslan kabartmalı bir tavan kasesi bulunur; Isparta Valiliği çeşmenin adını bu kabartmadan aldığını belirtir. [1]
- Gafle Çeşmesi — çeşme · Isparta Valiliği kemer içindeki deliğin su deposuna açıldığını, çeşmenin altında bir kitabe ile Roma dönemine ait bir mimari eleman bulunduğunu yazar. [1]
- Uluborlu Müzesi — müze · Isparta Valiliği müzenin 2006'da açıldığını ve yörenin etnografik ve kültürel eserlerinin sergilendiğini bildirir. Ziyaret saati ve ücreti bu sayfa için doğrulanmadı; ziyaret öncesinde resmî kaynaktan kontrol edin. [1]
Üretim, yemek ve kültür
Uluborlu adına dört coğrafi işaret tescili kayıtlıdır. Uluborlu Kirazı 577 numarayla menşe adı olarak tescillidir; Prunus avium L. türünün 0900 Ziraat çeşidinden, ilçedeki meyve bahçelerinde üretilir ve tescil metnine göre bölgedeki ilk yetiştirilmesi 1966 yılına dayanır. Aynı metin ürünün renk, tat, meyve iriliği ve meyve eti sertliğini, vadi ile ova düzlüğünde hâkim olan sürekli esintinin soğuklama ihtiyacını karşılamasına bağlar. Uluborlu Banağı 327 numarayla mahreç işareti olarak tescillidir; kuzu eti, doğal kaynak suyu, soğan, kuru pide, karabiber ve tuzdan yapılır, adını yemeğin suyuna ekmek banarak yenmesinden alır ve yörede 1960'lardan beri düğün ve merasimlerde ikram edilir. Uluborlu Kuyruğu Sulu Böreği 1247 numarayla mahreç işareti olarak tescillidir; sert hamurdan açılan yufkaların arasına satırla kıyılmış koyun eti harcı konup sacda pişirilir ve adı, sulu iç harcın böreğin dışına taşmasından gelir. Uluborlu Çeki Oyası ise 1100 numarayla mahreç işareti olarak tescilli bir el sanatıdır; yaklaşık 90 x 90 santimetrelik kare yazmaların kenarlarına 70 numara merserize dantel ipiyle, genellikle tığ örgü tekniğiyle işlenir ve kolalaması geven kökünün sütüyle yapılır. [7][8][9][10]
Meyveciliğin sulama altyapısı Uluborlu Barajı'na dayanır; İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü barajın 2.454 hektarlık alanı suladığını ve bu alanda kiraz, elma ve vişne bahçelerinin öne çıktığını kaydeder. Isparta Valiliği ilçede Kiraz ve Yağlı Pehlivan Güreş Şenlikleri'nin, kiraz toplama mevsimi olan haziranın son haftası ya da temmuzun ilk haftasında iki gün sürdüğünü bildirir; şenliğin güncel takvimi bu sayfa için doğrulanmadı. [1][6]
Osmanlı dönemi üretimine ilişkin somut kayıt TDV İslâm Ansiklopedisi'nden gelir: tahrir defterlerine göre Uluborlu'da sabunhane ve tahinhane bulunuyor, ayrıca boğası denen ince pamuklu dokuma imal ediliyordu. [11]
Ulaşım
Isparta Valiliği ilçenin il merkezine uzaklığını 65 kilometre olarak verir; bu değer tek kurumsal kaynağa dayanır. Güncel toplu taşıma seçenekleri bu sayfa için doğrulanmadı; yolculuk öncesinde resmî kaynaklardan kontrol edin. [1]
Kaynakça
- Uluborlu İlçenin en kapsamlı tekil kurumsal kaynağı: il merkezine uzaklık, yerleşimin Kapı Dağı eteğinden ovaya taşınması, Apollonia ve ad değişiklikleri, kale, Alaaddin Camii, medrese, hamamlar, su kemeri ve çeşmeler, müze, kiraz şenlikleri.
- Ören yerleri (Apollonia maddesi) Apollonia'nın kuruluşu, Strabon ve Ptolemaios'un kaydı, 1833 tespiti, Trak kolonistleri ve yazıtlar, sikke dönemleri, Res Gestae'nin Yunanca metni, Sozopolis adı.
- Kaleler Uluborlu Kalesi'nin konumu, tahminî yapım dönemi, Bizans'ta yeniden inşası ile Selçuklu ve Hamitoğulları onarımları, burçlar.
- Camiler Alaaddin Camii için H. 629 / M. 1231 çift tarihi, H. 680 / M. 1281 onarımı ve mimari künye (kapılar, minare, kubbeler, pencere sayısı).
- Medreseler Gargılı Lala Medresesi'nin 14. yüzyıla ve Hamidoğulları dönemine tarihlenmesi, kapalı avlulu plan tipi ve oda sayısı.
- Doğal Değerler Uluborlu Barajı'nın tek resmî künyesi: Pupa Çayı üzerindeki yeri, kaya dolgu tipi, 110 hektar alan, 1984 açılışı, suladığı 2.454 hektar ve bu alandaki meyve bahçeleri.
- Uluborlu Kirazı (coğrafi işaret, Tescil No 577) Menşe adı tescili. İlçenin rakımı (yaklaşık 1050 m), vadi ve ova düzlüğündeki sürekli esinti, 0900 Ziraat çeşidi ve bölgedeki ilk yetiştirmenin 1966'ya dayandığı bilgisi bu tescil metninden alındı.
- Uluborlu Banağı (coğrafi işaret, Tescil No 327) Mahreç işareti tescili: malzemeler, adın kökeni, 1960'lardan beri merasimlerde ikram edilmesi ve Kapıdağı'ndaki Kuruçay-Üyüllü kaynağı.
- Uluborlu Kuyruğu Sulu Böreği (coğrafi işaret, Tescil No 1247) Mahreç işareti tescili: sert hamur yufkası, satırla kıyılmış koyun eti harcı, sacda pişirme ve adın kökeni. Tescil metnindeki Selçuklu kökeni ifadesi dayanak göstermediği için bu kayda alınmadı.
- Uluborlu Çeki Oyası (coğrafi işaret, Tescil No 1100) Mahreç işareti tescili: yazma ölçüsü, 70 numara merserize dantel ipi, tığ örgü tekniği ve geven kökü sütüyle kolalama.
- Hamîdoğulları Hamîd Bey'in Uluborlu'yu hükümet merkezi yapması, 699 (1299-1300) sikkeleri, 702 (1302-1303) Koyungözü Baba vakfiyesi, merkezin Eğirdir'e taşınması, Ferhad Bey ve Hızır Bey, Hamîd Bey mescidi ile Muhyiddin Çeşmesi, Osmanlı'ya geçiş, 1522 tahriri, sabunhane, tahinhane ve boğası dokuması.
- Isparta Uluborlu'nun Osmanlı idarî taksimatındaki yeri (1522 Hamîd sancağı, 1857 ve 1877 taksimatları) ve Timur ordularının 1403'teki tahribatı.
- Tarihi Eserlerimiz Kale ölçüleri ve ayakta kalan bölüm, burçlara verilen yerel ad, Karabey Hamamı'nın H. 637 (M. 1240) tarihi, yerleşimin taşınma yılı için 1970'li yıllar. Sayfa kaynak olarak Said Demirdal'ın 1968 tarihli Uluborlu monografisini anar; kitabın kendisi görülmedi.
- Alaaddin Camii Yalnız 2004 yıldırım hasarı ile 22 Eylül 2006 tarihli yeniden ibadete açılış kaydı için kullanıldı. Aynı sayfanın caminin banisi ve 1231'de beyliğe başkentlik ettiğine dair ifadeleri tarihsel olarak tutarsız olduğu için alınmadı.
- Uluborlu (Q1012840) — koordinat İlçe merkezi (yerleşim) ögesi. P625: 38.078889, 30.448333.
- Son doğrulama
- Son güncelleme
- İlk yayın
Bir bilgi değiştiyse ya da eksikse katkı sayfasından bildirebilirsiniz.