Bir adın peşinde: Barida

Şehirlerin adları, oraya kimlerin uğradığının en sessiz kaydıdır. Isparta’nın adı da öyle: tek bir kökene bağlanmıyor, birden fazla dilin içinden geçerek bugünkü hâline geliyor.

Bu sitenin adı olan Barida, o geçmiş biçimlerden biri. Ama baştan söylemek gerekir: Barida’nın Isparta’nın “gerçek eski adı” olduğunu iddia etmek, kaynakların söylediğinden fazlasını söylemek olur.

Kaynaklar ne diyor

Isparta Vakfı’nın konuyu derleyen metni açık bir cümleyle başlıyor: adın kökeni kesin olarak bilinmemektedir. Belgeli olan tek şey, şehrin Arap kaynaklarında — özellikle İbn Battûta’da — “Sabarta” biçiminde kaydedilmiş olması.

Geri kalanı öneriler:

Turhan Hikmet Dağlıoğlu ile Prof. Unger, adın “Baride” kelimesinden türediğini savunur. Bu görüşe göre Yunanca konuşanlar başa “eis” (—e doğru) takısını ekleyerek “Isbarida” biçimini oluşturmuş, zamanla bu Isbarta’ya, oradan Isparta’ya dönüşmüştür. Osman Turan ve William Ramsay de bu açıklamaya katılır.

Böcüzade Süleyman Sami ise adı Pisidia kentlerinden Baris ile ilişkilendirir; Sanskritçe “su” anlamına gelen vari sözcüğüne kadar giden bir bağ önerilir. Bir başka öneri, adı Hititçeye ve “bereket” anlamına bağlar. Dördüncü bir görüş, MÖ 8. yüzyılda İskitler tarafından güneye sürülen Sabardai halkının bölgeye yerleşmesini kökene koyar.

Osmanlı kayıtlarında ise ad, “İsparda” ve “İsbârta” gibi biçimlerle karşımıza çıkar.

Bir uyarı: Baris nerede?

Antik Baris’in Isparta ile aynı yer olduğunu varsaymak cazip. Ama Barrington Atlas’a dayanan kayıtlar Pisidia’daki Baris’i, bugünkü Isparta merkezinin yaklaşık 25 kilometre kuzeybatısına konumlandırır. TDV İslâm Ansiklopedisi de bu noktada dikkatli: şehrin bugünkü bulunduğu yerde antik döneme ait yerleşim kanıtı bulunmadığını belirtir.

Yani Baris ile Isparta arasındaki bağ, bir yer özdeşliğinden çok bir ad aktarımı olabilir. Bu ihtimal, kesinleştirilmeden açık bırakılmalı.

Adın yazımı ne zaman durulur

Adın değişkenliği yakın döneme kadar sürer. Birinci Dünya Savaşı sırasında hazırlanan İngiliz askerî harita serisinin ilgili paftası, 1919’da hâlâ “Isbarta” başlığını taşır. Bir şehrin adının resmî belgelerde tek bir yazıma oturması, düşünüldüğünden çok daha yeni bir olaydır.

Seksen yıl öncesinin şehri için Laborde’un 1838 tarihli gravürüne, adın geçtiği dönemler için zaman çizelgesine bakabilirsiniz.

Neden Barida

Bu almanağın adı Barida, çünkü şehrin adının kesin bir kökeni değil, bir yığın olası kökeni var — ve bu çokluk, Isparta’nın kaç ayrı dünyanın içinden geçtiğini kökenin kendisinden daha iyi anlatıyor.

Barida burada bir iddia değil, bir kapı. Arkasında Lidyalılar, Romalılar, Bizanslılar, Selçuklular, Hamidoğulları ve Osmanlılar var; hepsi aynı ovaya farklı bir adla seslenmiş.

Kaynakça

1. Isparta Feridun Emecen (tarih bölümü), Metin Tuncel (modern şehir bölümü). TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 19 , 1999 .
2. Isparta Adının Kaynağı Isparta Vakfı (ISVAK) .
3. Baris (Pisidia) Wikipedia; Barrington Atlas of the Greek and Roman World'e dayanır .
4. Asia Minor 1:250.000, Series G.S.G.S. no. 2097 — Sheet Isbarta Harita paftası , 1919 . Pafta adının yazımı için birincil belge.

Son güncelleme: 8 Eylül 2026