Gülün hikâyesi · 1888 – bugün
Bir fidandan bir sanayiye: gülün hikâyesi
Isparta'nın gülle tanışması 1880'lerin sonuna uzanır. Bir memurun Kazanlık'tan getirdiği fidan, yüz yıl içinde şehrin dünyaya açılan kapısı olur.
Müftüzade Gülcü İsmail Efendi · 19. yüzyıl sonu
Original uploader was Isparta at tr.wikipedia · Public domain · Wikimedia Commons
Isparta’nın gülü, bu topraklarda yabanî olarak yetişen bir bitki değil. Getirilmiş, denenmiş ve tutmuş bir üretim kolu. Başlangıcı da oldukça belirgin: 1880’lerin sonu.
Kazanlık’tan gelen fidan
Bulgaristan’ın Kazanlık yöresi, 19. yüzyılda gülyağı üretiminin dünyadaki merkeziydi. Orada görev yapan Müftüzade İsmail Efendi, yörenin toprak ve iklim yapısının memleketi Isparta’ya benzediğini fark eder. Getirdiği gül fidanları 1888–1889 yıllarında Isparta’da tutar.
İlk fidanların dikildiği anlatılan yer, bugün adını bu işten alan Gülcü Mahallesi’dir.
Hikâyenin fidanın nasıl getirildiğine dair kısmı — gizlice, üstünde saklanarak — yerel anlatıda güçlü biçimde yaşar; ancak bu ayrıntı, resmî kaynaklarda kuruluş tarihleri kadar sağlam biçimde belgelenmiş değildir. Bu almanak, tarihi kesin, ayrıntıyı anlatı olarak aktarmayı tercih eder.
Fidandan yağa
Tarımın kurulması ile sanayinin kurulması arasında yalnızca birkaç yıl vardır: Isparta’da ilk gülyağı 1892’de elde edilir.
Bu hız tesadüf değil. Yağ gülü, hasadı en sıkışık ürünlerden biridir. Çiçek şafakla toplanmalı, açtıktan sonra beklememelidir; koku, güneş yükseldikçe kaybolur. Tarlanın yanında bir damıtma düzeni yoksa ürünün değeri birkaç saat içinde uçar. Yani gül tarımı, kurulduğu anda kendi işleme tesisini de kurmak zorundadır.
Yetiştirilen tür Rosa × damascena’dır — Avrupa botanik levhalarında 16. yüzyıldan beri çizilen, kokusuyla tanınan melez gül.
Dağınık bahçelerden örgütlü üretime
Yüzyılın ortasına gelindiğinde üretim, tek tek bahçelerin kapasitesini aşmıştı. Devlet eliyle kurulan Isparta Gülyağı Fabrikası 1935’te üretime geçmiş, atölye ölçeği yerini fabrikaya bırakmıştı. 1954’te ise dokuz birim kooperatifin birleşmesiyle Gülbirlik kuruldu.
Bu, gülün hikâyesindeki ikinci dönüm noktasıdır. Kooperatif birliği, üreticinin ürününü tek elden alıp işleyerek fiyatı ve kaliteyi üretici lehine düzenleyen bir yapı kurdu. Birlik, kendi kayıtlarına göre bugün altı birim kooperatif ve binlerce üretici ortakla çalışıyor; gülyağının yanı sıra gül konkreti üretiyor ve 2005’ten itibaren kendi kozmetik markasıyla nihai tüketiciye ulaşıyor.
Şehir hayatında gül
Gülün Isparta’ya etkisi ekonomik olmakla kalmadı. Hasat mevsimi şehrin takvimini belirledi: mayıs sonu ile haziran, sabahın çok erken saatlerinde başlayan bir iş temposu demektir. Bir mahalle adını bu işten aldı. Şehrin dışarıya anlattığı hikâye buna göre şekillendi.
Bir fidanın yüz otuz yılda bir şehrin kimliğine dönüşmesi — Isparta’nın en iyi belgelenmiş dönüşüm hikâyesi budur.
Bu zincirin bugün hâlâ üreten halkaları — Gülbirlik, Sebat, Erçetin ve Robertet — Köklü İşletmeler fihristinde. Şehrin ikinci çiçeği için Kuyucak’ta lavantaya bakabilirsiniz.
Kaynakça
- Isparta Gülü
- Gül Tarımı Yağ gülü yetiştiriciliğinin teknik ve tarihsel çerçevesi için.
- Hakkımızda Birliğin 1954'teki kuruluşu ve bugünkü yapısı, kurumun kendi kayıtlarına dayanır.
Son güncelleme:
