Şehrin Hafızası · 1939 – 1944
Bir Köyde Kurulan Okul: Gönen Köy Enstitüsü'nün İlk Yılları
1939'da bir eğitmen kursuyla başlayıp 1940'ta köy enstitüsüne dönüşen Gönen'deki okul: Ün Dergisi'ndeki iki makaleye göre kuruluşu, ilk öğrencileri ve çalışma düzeni, kaynaklar arasındaki tarih farklarıyla.
Gönen’deki köy enstitüsü, Ün Dergisi’nde iki ayrı yazıda anlatılıyor: 1943’te İhsan Kazandığlu’nun kısa bir yazısında ve 1944-45’te Tevfik Tığlı’nın Isparta köylerini tanıtan dizisinin Gönen bölümünde. İki yazı bazı tarihlerde birbirinden ayrılıyor. Bu yazı o farkları seçip tek bir tarihe indirmeden, iki kaynağın da söylediklerini aktarıyor.
Kuruluş: üç köy, bir karar
Tığlı’nın anlatımına göre 3803 sayılı Köy Enstitüleri Kanunu’yla Isparta’da da bir enstitü kurulmasına karar verilince İslâmköy, Gönen ve Kılıç köyleri enstitüyü kendi topraklarında kurdurmak için yarıştı. Köy heyetleri vilâyete, maarif müdürlüğüne ve partiye başvurdu. Yer, çevre, yollar ve il merkezine bağlantı incelendi; Maarif Vekilliği İlk Öğretim Umum Müdürü İsmail Hakkı Tonguç da Isparta’ya gelip incelemelere katıldı ve enstitünün Gönen’de kurulması uygun görüldü.
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Köy Enstitüleri Kanunu 17 Nisan 1940’ta çıkarıldı. Ansiklopedi, sayısı yirmi biri bulan köy enstitülerinin listesinde Isparta Gönen’i 1940 tarihiyle sayıyor.
İki yazı, iki tarih
Kazandığlu’nun 1943 tarihli yazısına göre Gönen’de 24 Nisan 1939’da bir eğitmen kursu açılmıştı; köy enstitüleri kanununun uygulanmasına geçilince burada da bir enstitü kurulmasına karar verildi ve kurum 1 Nisan 1940’ta enstitü olarak faaliyete geçti. Tığlı ise köyde 1939’dan beri eğitmen kursu bulunduğunu yazıyor ve enstitünün 1940 yılının temmuz ayında resmen işe başladığını söylüyor.
Enstitünün faaliyete geçişi için iki yazı farklı aylar veriyor: 1 Nisan 1940 ve Temmuz 1940. Kaynaklarda bu farkı açıklayan bir bilgi yok.
Kazandığlu 1943’te Gönen’i “yurdumuzun 18 yerinde” kurulan enstitülerden biri olarak anıyor; TDV İslâm Ansiklopedisi ise yirmi bir enstitü sayıyor. Ansiklopedinin listesinde 1943’ten sonra kurulan enstitüler de bulunduğu için bu fark yazıların tarihinden kaynaklanıyor olabilir; kaynaklar bunu ayrıca açıklamıyor.
İlk yapılar
Tığlı’ya göre enstitü, eğitmen kursunun kullandığı köy ilkokulu, henüz tamamlanmış ama içine girilmemiş büyükçe bir cami ve hemen yapılan üç barakadan yararlanarak işe başladı. Kazandığlu da enstitünün köyün ortasındaki iki katlı köy ilkokulunda faaliyete başladığını yazıyor. Tığlı, öğrenciler kaydedildikten sonraki ilk inşaat işinin Gönen halkının yaptırıp enstitüye hediye ettiği iki katlı okul binasının tamamlanması olduğunu, ardından irili ufaklı on beş bina ile kümes ve ahırların yapıldığını anlatıyor. Bu binalarda dışarıdan usta da çalıştı, ama öğrenciler öğretmenleriyle birlikte sürekli işin içindeydi.
İlk öğrenciler
Tığlı’nın verdiği kayıtlara göre enstitü Temmuz 1941’de Denizli, Burdur ve Isparta köylerinden 15 kız ve 77 erkek, toplam 92 öğrenci kaydetti. Aynı yılın birincikânununda (aralık) 16 kız ve 148 erkek öğrenci daha alındı. 1941-1942 öğretim yılında alınan 14 kız ve 206 erkekle öğrenci sayısı 476’ya çıktı.
Çalışma düzeni
Tığlı’nın 1940-1941 öğretim yılı için anlattığı düzende gün sabah beşte başlıyordu. Kahvaltıdan sonra öğrenciler iş gruplarına dağılıyordu: demircilik, marangozluk, dokuma ve dikiş atölyeleri; tarla, bağ, bahçe ve harman işleri; temizlik ve nöbet işleri; tuğla, kireç ve yapı işleri. Dersler haftalık programa göre sınıfta ve iş sahasında veriliyordu.
Kazandığlu 1943’te öğrencileri inşaat başında, duvar örerken ve beton merdiven dökerken anlatıyor. Aynı yazıya göre kız öğrenciler dikiş, yemek ve dokuma işlerinin yanında tarla ve bahçe işlerinde de çalışıyor ve yazar onların erkek arkadaşlarından geri kalmadığını vurguluyordu.
Köyle ilişki
Tığlı’ya göre enstitü kurulmadan önce eğitmen adaylarının köyde verdiği temsiller köy halkıyla ilk teması sağladı. İlk temsilde yalnız erkeklerden oluşan seyirci sayısı yirmiyi geçmemişken sonraki haftalarda temsiller kadınlı erkekli kalabalıklar topladı.
Kaynakların kapsamı
İki Ün Dergisi yazısı enstitünün ilk birkaç yılını anlatıyor; bu yazı da o dönemle sınırlı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre köy enstitüleri 1954’te yürürlüğe giren 6234 sayılı kanunla kapatılarak ilköğretmen okullarına çevrildi; Gönen’deki okulun sonraki tarihi bu yazı için araştırılmadı. Dönemin Isparta’sına genel bir bakış için Isparta Tarihi sayfasının Cumhuriyet bölümüne bakılabilir.
Kaynakça
- Gönen Köy Enstitüsü Basılı s. 1502-1503 (9. cilt PDF'i s. 180-181). 18 enstitü bilgisi, 24 Nisan 1939 eğitmen kursu ve 1 Nisan 1940'ta enstitü olarak faaliyete geçiş; köy ilkokulunda başlangıç, inşaat ve kız öğrencilerin çalışması.
- Isparta ve çevresi köylerine genel bir bakış VIII: 10. Gönen Köy Enstitüsü Basılı s. 1806-1811 (11. cilt PDF'i s. 144-149). Üç köyün rekabeti ve İsmail Hakkı Tonguç'un incelemesi; 1940 Temmuzunda resmen işe başlama; 1941 ve 1941-1942 kayıtları; bina ve çalışma grupları; köyle ilişkiler.
- Köy Enstitüsü 17 Nisan 1940 tarihli 3803 sayılı Köy Enstitüleri Kanunu; sayısı yirmi biri bulan enstitülerin listesinde Isparta Gönen (1940); enstitülerin 1954'te yürürlüğe giren 6234 sayılı kanunla kapatılması.
Son güncelleme:
