Üretim ve ticaret · 16. yüzyıl – 1998
Tezgâhtan fabrikaya: halı, iplik ve bir sanayi denemesi
Isparta'nın dokuma geçmişi 16. yüzyıla uzanır. Cumhuriyetin ilk yıllarında bu geleneğin üzerine bir fabrika kurulur — ve şehir yüzyılın sonuna kadar halıyla anılır.
Halı ticareti, 1998 · 1998
Dosseman · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Isparta’nın iplikle ilişkisi fabrikadan çok önce başlar. 16. yüzyıl Osmanlı kayıtlarında şehir, pamuklu bez üretimiyle anılır; kaynaklarda boğası denen bu kumaş, yüzyıl içinde şehre yılda 3.000 akçelik vergi geliri doğuracak bir hacme ulaşmıştı.
Yani tezgâh, Isparta’da yeni bir alet değildi. Değişen, yüzyıllar içinde ne dokunduğu oldu.
Cumhuriyetin ilk sanayi denemelerinden biri
1920’lerde şehirde halı dokumacılığı yaygındı ama iplik dışarıdan geliyordu. Bu darboğazı aşmak için bir iplik fabrikası kurma girişimi başladı; Isparta milletvekili Hafız İbrahim Demiralay kuruluşta öncü rol üstlendi. Ticaret Bakanlığı sermayeye 175.000 lirayla katıldı.
Fabrikanın inşasına 12 Aralık 1924’te başlandı ve tesis 1926’da işletmeye açıldı.
Isparta sanayisini inceleyen akademik çalışma bu iki tarihi birlikte verir. Popüler kaynaklarda açılış yılı zaman zaman 1928 olarak da geçer; bu almanak akademik kaydı esas alır.
Sümerbank dönemi
Fabrika 1943’te Sümerbank’a devredildi. Bu devir, kuruluşun niteliğini de değiştirdi: tesis yalnızca üretim yapan bir fabrika değil, bölgedeki el dokumacılığını besleyen bir merkez hâline geldi.
Arış Dergisi’nde yayımlanan çalışmanın vurguladığı model buydu: fabrika desen, iplik ve kalite standardı sağlıyor, dokuma işi büyük ölçüde evlerdeki tezgâhlarda yürüyordu. Bu, sanayi ile el emeğini birbirinin yerine koymayan, birbirine bağlayan bir düzendi. Anadolu halıcılığında bu modelin etkisi Isparta’nın sınırlarını aştı.
Meydanda halı
1998’de şehirde yarı açık bir halı ticaret alanı hâlâ çalışıyordu. O yıldan kalan fotoğraflar, halının kapalı bir mağaza vitrininde değil, yere serilerek, yığınlar hâlinde, açık havada alınıp satıldığı bir düzeni gösteriyor.
Fotoğrafları çeken kişi künyesinde mekânın adını kesin olarak hatırlamadığını belirtiyor. Bu dürüst belirsizlik, arşiv çalışmasının doğasına dair iyi bir hatırlatma: bir görüntü, kendisiyle ilgili her soruyu yanıtlamak zorunda değil.
Bugün
Sümerbank tesisleri özelleştirme sürecinden geçti; fabrika alanı 2000’lerin sonunda kamu eliyle başka bir kullanıma ayrıldı.
Isparta halısı bugün ağırlıklı olarak bir miras ve müze konusu: şehrin Etnografya, Halı ve Kilim Müzesi bu geçmişi topluyor. Şehrin ekonomik ağırlık merkezi ise yüzyıl içinde dokumadan güle ve mermere kaydı.
Dokuma geçmişinin daha eski halkası için Firdevs Bey Bedesteni’ne, bugün hâlâ ayakta olan köklü işletmeler için A’dan Z’ye fihriste, zanaatı sürdüren ustalar için Şehri Anlatanlar bölümüne, halıcılığın şehrin genel tarihindeki yeri için Isparta Tarihi sayfasına bakabilirsiniz.
Bu dönemin kapanmış kuruluşları — 1927 tarihli Isparta Debbegat Sanayii, 1929’da Yalvaç’ta kurulup üretime geçemeyen deri fabrikası ve 1908’de Isparta’da imalathane açan Şark Halı Şirketi — fihriste yer almaz; onlar bu yazının ve zaman çizelgesinin konusudur.
Kaynakça
- Isparta 16. yüzyıl dokuma üretimi ve şehrin halı ile anılması için.
- Sümerbank Sümerhalı Isparta Fabrikasının Özgün Çalışma Modeli ve Anadolu Halıcılık Kültüründeki Rolü
- Isparta İlinde Sanayinin Gelişimi ve Yapısı İplik fabrikasının kuruluş süreci ve İbrahim Demiralay'ın rolü için.
- Isparta Halısı
Son güncelleme:
